Napisane 29 wrzesień 2025.

Dobre praktyki gospodarowania wodą w Czechach

Mazowiecki Ośrodek Doradztwa Rolniczego zorganizował we wrześniu - wyjazd studyjny do Czech, dla mieszkańców obszarów wiejskich, członków i koordynatorów Lokalnych Partnerstw Wodnych. Celem wyjazdu była wymiana wiedzy na temat sposobów zarządzania wodą poza granicami kraju.

Wydarzenie zrealizowano w ramach operacji dotyczącej aktywizacji mieszkańców obszarów wiejskich przez Ośrodki Doradztwa Rolniczego w formie Lokalnych Partnerstw Wodnych na rzecz działań w poprawę gospodarki wodnej - realizuje przedsięwzięcie pt. Dobre praktyki w zrównoważonej gospodarce wodnej na obszarach wiejskich.

Uczestnicy wyjazdu odwiedzili pięć różnych miejsc w Czechach, które stanowią przykłady ochrony zasobów wodnych na terenie tego kraju.

Zapora Les Království

Jedna z najstarszych zapór w Czechach zlokalizowana jest na Łabie. Impulsem do jej budowy były poważne powodzie, które wystąpiły na tym obszarze w latach 1888, 1890 i 1897. Sama zapora powstała w latach 1910-1919, a na jej długi okres budowy, miała wpływ I wojna światowa.

Zapora, osadzona w korycie Łaby, w wąskiej kanionowej dolinie Tišnova nad Dvorem Králové - jest grawitacyjną, łukowatą konstrukcją z piaskowca kralovodvorskiego. Wysokość jej korony - powyżej spoiny fundamentowej wynosi 41 m, szerokość w koronie 7,2 m, a szerokość w poziomie fundamentu 37 m. Całkowita długość korony zapory wynosi 218 m. Zbiornik retencyjny powstały w wyniku jej budowy ma objętość ok. 7260,5 tys. m3 i obecnie pełni rezerwuar wody pitnej. Ponadto zapora gromadzi wodę, która może być uwalniana, aby poprawić przepływ rzeki Łaby, w okresach niskich stanów wód. Przy zaporze działa elektrownia wodna o łącznej mocy 2120 kW. Oprócz funkcji retencyjnych, obiekt został uznany za narodowy zabytek kultury, z uwagi na niezwykłą architekturę.

Rodzinne gospodarstwo Naše hospodářství w Osicach prowadzone przez Jakuba Erlera.

Gospodarstwo, które prowadzi zarówno produkcję roślinną jak i zwierzęcą oraz świadczy usługi rolnicze – jest przykładem ochrony zasobów wodnych. W gospodarstwie szczególną uwagę poświęca się ochronie środowiska i dobrostanowi zwierząt. Ok. 50 ha gruntów ornych uprawia się w systemie Rolnictwa ekologicznego. 55 ha uprawia się zgodnie z zasadami rolnictwa regeneratywnego, które przede wszystkim poprawia zarządzanie wodą poprzez zwiększanie zdolności retencyjnej gleby.

Gospodarz zajmuje się hodowlą bydła mięsnego, z którego wołowina długo dojrzewająca jest sprzedawana bezpośrednio w sklepie prowadzonym przez rolnika. Rolnik jako jeden z nielicznych w kraju, w swoim parku maszynowym posiada sprzęt do uprawy bezorkowej, która doskonale chroni glebę przed przesuszeniem. Ponadto, dba o odpowiedni płodozmian w gospodarstwie, wysiewa rośliny okrywowe i międzyplony, które chronią glebę przed erozją wodną i nadmiernym parowaniem, a także pozwalają na gromadzenie składników odżywczych, zapobiegając ich przenikanie do wód. Taki sposób podejścia do prowadzenia gospodarstwa, czyni je bardziej odporne na zmiany klimatyczne, zwłaszcza w okresach suszy.

Czeski Instytut Hydrometeorologiczny w Pradze

To odpowiednik krajowego Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Spotkanie z pracownikami instytucji, miało miejsce w budynku Centralnych Prognoz Pogody, gdzie przygotowywane są prognozy hydrologiczne, meteorologiczne oraz ostrzeżenia przed wystąpieniem niebezpiecznych zjawisk pogodowych w Czechach. Instytut oprócz Centrali w Pradze posiada jeszcze 7 Oddziałów zlokalizowanych m.in. w Ostrawie, Brnie czy Pilznie. Każdy Oddział jest odpowiedzialny za określoną cześć kraju i zajmuje się monitorowaniem 3 elementów: hydrologii, meteorologii i klimatologii oraz jakości powietrza. Od 2025 roku stał się jedyną jednostką w Czechach odpowiedzialną za system wczesnego ostrzegania przed wystąpieniem niebezpiecznych zjawisk hydrologicznych i meteorologicznych.

W celu monitorowania i ostrzegania przez zjawiskiem suszy została utworzona platforma internetowa HAMR CHMI (https://hamr.chmi.cz/). Impulsem do jej stworzenia była cyklicznie powtarzająca się susza meteorologiczna, rolnicza i hydrologiczna w latach 2014-2018 r. Danymi wejściowymi do systemu są dane takie jak np. ilość opadów, stan wód powierzchniowych, stan wód podziemnych czy ilość opadów śniegu. Po wprowadzeniu danych model jest w stanie obliczyć ryzyko wystąpienia suszy (prawdopodobieństwo wystąpienia suszy meteorologicznej, hydrologicznej i rolniczej) z tygodniowym, a na niektórych obszarach nawet - ośmiotygodniowym wyprzedzeniem. System pozwala również ocenić, jaka ilość wody zostanie zgromadzona w pokrywie śnieżnej. Ta wartość jest bardzo istotna ze względu na prognozowanie stanu wód powierzchniowych po wiosennych roztopach.

Instytut zbiera regularnie dane ze 135 stacji monitoringowych wód powierzchniowych i 256 odwiertów wód podziemnych o głębokości 75 m. W oparciu o te dane przygotowuje prognozy hydrologiczne dla kraju i wskazuje obszary zagrożone suszą. Informacje o ryzyku wystąpienia suszy w danym rejonie trafiają do Wojewódzkich Komisji do spraw suszy, które opracowują warunki korzystania z wód we wskazanym okresie (np. wydają zakazy podlewania ogródków czy napełniania basenów).

Czeski Instytut Hydrometeorologiczny jest odpowiedzialny za wydawanie ostrzeżeń wystąpienia 14 zjawisk takich jak np. wysoka temperatura powietrza, intensywne opady, silny wiatr, intensywne opady śniegu. Ostrzeżenia wydawane są z określeniem ich stopnia zagrożenia z 2 dniowym wyprzedzeniem. Dostępne są w specjalnie dedykowanej aplikacji na telefon oraz są przekazywane do strażaków, którzy mają za zadanie poinformować mieszkańców.

Pracownicy Instytutu stwierdzili, że w Czechach, podobnie jak w Polsce, w ciągu ostatnich lat zauważalnie wzrosła średnia temperatura powietrza. Rekordowo ciepły był rok 2024. Podobnie jak u nas, w Czechach ilość opadów na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci nie uległa znacznym odchyleniom od normy, ale ich rozkład znacznie się pozmieniał. Coraz częściej obserwuje się ich deficyt w okresie wiosennym a dużą intensywność latem. Wysoka temperatura w okresie zimowym ogranicza czas występowania pokrywy śnieżnej.

W czeskie doliny rzeczne wkomponowane są liczne zapory, które piętrząc wodę tworzą retencyjne zbiorniki zaporowe. Tak zgromadzona woda wykorzystywana jest w czasie okresów suszy. Przedsiębiorstwa odpowiedzialne za zarządzanie zaporami są w stałej współpracy z Czeskim Instytutem Hydrometeorologicznym, aby w odpowiednim momencie dokonać zrzutu wody, który poprawi sytuację hydrologiczną na terenach poniżej zapory.

Kontenerowa farma hydroponiczna - GreenTech

Uprawiane są w niej warzywa liściowe i zioła. Taki innowacyjny sposób uprawy roślin przede wszystkim zmniejsza negatywny wpływ rolnictwa na środowisko poprzez ograniczenie do minimum zużycia zasobów wodnych. Ze względu na zastosowanie zamkniętego obiegu wody, jej niezbędna ilość zostaje zredukowana - aż o 90% w porównaniu do tradycyjnych metod uprawy. W systemie hydroponicznym jej parowanie jest bardzo ograniczone. Wyeliminowane zostały też jej straty, wynikające z przesiąkaniem jej do gleby. Woda krążąca w systemie jest więc stale dostępna dla roślin i może być wykorzystywana przez wiele cykli uprawy. W prezentowanym kontenerze o powierzchni ok. 35 m2 jest możliwość w ciągu miesiąca wyprodukowania do 3 tysięcy główek sałaty.

Elektrownia szczytowo-pompowa Dlouhé Stráně

Położona jest w paśmie górskim Wysokiego Jesionika w Sudetach Wschodnich. Tot największa elektrownia wodną w Czechach i trzecia co do wielkości elektrownią szczytowo-pompową na świecie. Kompleks ten został w 2005 roku uznany za jeden z siedmiu największych cudów Czech. Cały kompleks został zbudowany w 1978 roku i oddany do użytku 18 lat później. Elektrownia może poszczycić się największą pompoturbiną w Europie (325 MW), największym spadem wody (510,7 m) i największą łączną moc w (2 x 325 MW). Cała elektrownia została wydrążona we wnętrzu góry i jest praktycznie niewidoczna.

Podstawowymi elementami elektrowni to dwa zbiorniki wodne, górny i dolny, o różnicy poziomów w pionie ponad 500 m oraz sterowni. Energia jest produkowana przez wpompowanie wody ze zbiornika dolnego do górnego w okresie nadwyżki produkcji nad zapotrzebowaniem na energię elektryczną, np. w nocy, a następnie, w godzinach szczytu, następuje odwrócenie procesu. Górny zbiornik powstał po usunięciu wierzchołka góry Mravenečník na wysokości 1 350 m. nad poziomem morza.

Oba zbiorniki łączą dwie sztolnie upadowe, od górnego zbiornika do zespołu hydrozespołów o długościach: 1547 m i 1499 m oraz średnicy 3,6 m, natomiast na odcinku najniższym od hydrozespołów do zbiornika dolnego odpowiednio o długościach: 354 m i 390 m oraz średnicy 5,2 m. Górny zbiornik został wykonany poprzez ścięcie wierzchołka góry, a następnie wydrążeniu w niej zbiornika o wymiarach: długości około 710 m, szerokości 240 m i głębokości 26 m.

Szczególne wrażenie na uczestnikach wyjazdu zrobił wydrążony w skale tunel o długości ponad 800m i sterownia, tzw. kawerna, czyli wykute pomieszczenie o wymiarach: 87,15 m × 25, 5 m i wysokości 50 m z umieszczonymi w niej dwoma (największymi w Europie) 24 m odwróconymi hydrozespołami typu Francisa FR100 o mocy czynnej 325 MW. Dodatkowo w kawernie umieszczone są dwie suwnice o udźwigu 250 ton. Łączna moc elektrowni to 650MW, przy tej mocy może pracować około 6 godzin. Uruchomienie turbogeneratorów do pracy trwa około 100 s. Elektrownia stanowi ważny element infrastruktury energetycznej Republiki Czeskiej.