Rolnictwo w pięć lat po zjednoczeniu z UE
W roku 2010 minął piąty rok polskiego członkostwa w strukturach europejskich. Nasz kraj w momencie akcesji odbiegał poziomem rozwoju gospodarczego od przodujących państw Europy Zachodniej.
Zgodnie ze wspólnotową polityką spójności ekonomicznej Polska już w okresie przedakcesyjnym skorzystała ze środków unijnych na dostosowanie legislacyjne, instytucjonalne i technologiczne. Pomoc unijna trafia też na polską wieś mającą do nadrobienia wieloletnie zaległości strukturalne.
I chociaż udział rolnictwa w dochodach gospodarki systematycznie maleje, to jednak pozostaje ono - ze względów społecznych i strategicznych - ważnym jej działem odpowiadającym za wyżywienie społeczeństwa.
Ziemia
Powszechny Spis Rolny PSR (2002 r.) wykazał przyrost liczby gospodarstw najmniejszych (1-2 ha) z 378,3 tys. w roku 1990 do 516,8 tys. w roku 2002. Było to skutkiem podziałów rodzinnych spowodowanych powrotem na wieś części ludności tracącej pracę w mieście.
W tym czasie powiększała się również systematycznie grupa gospodarstw o areale przekraczającym 100 ha. Na przestrzeni 5 lat (1996-2000) ich liczba zwiększyła się z 3,4 tys. do 5,1 tys. Natomiast gospodarstw o powierzchni przewyższającej 500 ha było w kraju 692.
Tab. 1. Procentowy udział gospodarstw w różnych grupach obszarowych
|
Rok |
1–2 ha |
2–5 ha |
5–10 ha |
10–15 ha |
Pow. 15 ha |
Średnia pow. gospodarstwa |
|
1990 |
17,7 |
35,3 |
29,8 |
11,3 |
6,1 |
6,30 |
|
2002 |
26,4 |
32,2 |
21,9 |
9,3 |
10,1 |
8,44 |
|
2005 |
25,0 |
32,8 |
21,7 |
9,4 |
11,1 |
8,70 |
|
2010 |
56,0 |
22,4 |
21,5 |
9,50 |
||
Źródło: W. Dzun, Duże gospodarstwa…, Polska wieś 2008. Raport o stanie wsi, FDPA, Warszawa 2008, s.31
Wstępne wyniki PSR 2010, GUS Warszawa
Lata 2002 – 2005
Najintensywniejsze zmiany w strukturze obszarowej nastąpiły właśnie w latach 2002-2005. W tym czasie ubyło prawie 200 tys. gospodarstw z grupy obszarowej 1–20 ha użytków rolnych. Nieznacznie zmniejszyła się liczba działek rolnych o powierzchni do 1 ha, zaś wzrosła liczba gospodarstw o areale 20 ha i większym. Ogół gospodarstw z powierzchnią 1–20 ha zmniejszył swój stan posiadania użytków rolnych. W latach 2005–2007 zaobserwowano wzrost liczby gospodarstw 2–10 ha oraz dużych o powierzchni powyżej 30 ha.
Stan obecny
Pierwsze dane z ostatniego PSR przeprowadzonego jesienią 2010 r. wskazują, że mamy w kraju 1,583 tys. gospodarstw rolnych o powierzchni powyżej 1 ha. Od 2002 r. ubyło 373 tys. gospodarstw, tj. 19%. Wielkość średniego gospodarstwa powiększyła się do 9,5 ha, tj. o 13%. W latach 2002–2010 średnie gospodarstwo rolne wzrosło o 2,3 ha. Dla porównania w ciągu półwiecza, na przestrzeni lat 1948–2000 ten przyrost wynosił zaledwie 2,2 ha.
Charakter zaszłych zmian
Na przestrzeni lat 2002–2010 ubyło 22,7% gospodarstw w grupie obszarowej 1–5 ha, natomiast nastąpił wzrost o 11% liczby gospodarstw w przedziale obszarowym 30–50 ha i o 28,8% gospodarstw o areale powyżej 50 ha.
Zmiany te są skutkiem akcesji i objęcia rolnictwa dopłatami bezpośrednimi. Gospodarstwa najmniejsze mają utrudniony dostęp do środków unijnych lub też nie kwalifikują się do ich pobierania.
W dalszym ciągu dominują w Polsce gospodarstwa najmniejsze (1–5 ha) – 56%, a te o areale 1–10 ha stanowią aż 84,7% ogółu gospodarstw. W całym kraju mamy zaledwie 126,9 tys. liczących powyżej 20 ha powierzchni. Jest to znikomy, bo 7% udział. Dysponują one około 45% użytków rolnych Polski.
W dalszym ciągu utrzymuje się duże zróżnicowanie regionalne w strukturze obszarowej gospodarstw.
Tab. 2 Udział gospodarstw o powierzchni 20 ha i więcej w poszczególnych województwach
|
Lp. |
Województwo |
Gospodarstwa w tys. |
Udział procentowy |
Udział UR gosp. pow.20 ha |
|
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. |
Zachodniopomorskie Pomorskie Warmińsko-mazurskie Podlaskie Lubuskie Wielkopolskie Kujawsko-pomorskie Mazowieckie Dolnośląskie Łódzkie Świętokrzyskie Lubelskie Opolskie Śląskie Małopolskie Podkarpackie |
9,4 7,1 11,5 14,0 3,2 17,0 12,2 17,0 7,4 6,5 1,9 9,7 4,7 2,3 1,2 1,7 |
25,0 15,3 24,0 14,9 9,5 10,6 17,0 6,2 10,0 4,2 1,6 4,4 13,0 2,8 0,6 0,9 |
80,7 63,8 71,8 43,1 70,4 54,2 56,5 28,8 62,3 20,6 11,4 25,5 68,2 29,6 8,9 17,3 |
|
X |
126,8 |
7,0 |
43,2 |
Źródło: Na podstawie Raportu o stanie wsi. Polska 2010….s.19
Kapitał
Kondycja ekonomiczna polskich gospodarstw jest konsekwencją wieloletniego niedoinwestowania ich produkcji, dlatego też kilkuletni okres akcesji przyniósł niewielkie zmiany. W roku 2000 tylko 2,8% gospodarstw posiadało nowe ciągniki w wieku do 3 lat, 27,3% gospodarstw użytkowało ciągniki 4–10-letnie, a aż 65,9% gospodarstw – powyżej 11-letnie. Duże gospodarstwa były lepiej wyposażone, ale i w tej grupie brakowało 18% ciągników, 28% agregatów uprawowych i 28% kombajnów.
W roku 2008 w gospodarstwach nadal przeważał majątek nieaktywny (budowle, budynki), stanowiący w ujęciu brutto ponad 70% udział. Maszyny, narzędzia, urządzenia dające 30% udział w całości majątku były bardzo zużyte – 82,1% (79,6% w 2002 r.) a środki transportowe nawet w 92,8% (w 2002 r. - 93,6%). Ten stan sprawiał, iż udział majątku aktywnego stanowił zaledwie 25% środków trwałych netto.
Pozytywnym zjawiskiem był jednak wzrost nakładów inwestycyjnych. O ile nakłady te w ujęciu bezwzględnym w roku 2002 wynosiły 2,2 mld zł, to w roku 2008 osiągnęły poziom 4,0 mld zł. Inwestycje w majątek trwały stały się nieodzowne w gospodarstwach towarowych, przesądzały bowiem o ich produkcyjności i konkurencyjności na rynku rolnym.
Praca
Siła robocza (rozumiana jako zdolność do pracy) określa wykorzystanie innych czynników wytwórczych – ziemi i kapitału. W miarę rozwoju technicznego malał udział pracy żywej w całkowitych kosztach produkcji, wzrastała zaś rola właściwej organizacji pracy, a przede wszystkim rola człowieka w zakresie wykorzystania środków produkcji
Zatrudnienie w rolnictwie w krajach UE w roku 2000 było niskie: od 1,5% w Wielkiej Brytanii, 4,3%, we Francji, 6,4%, w Hiszpanii do największego w Grecji – 16,7%.
W polskim rolnictwie zatrudnienie w roku 2002 (wg PSR) wynosiło ogółem 4 260,9 tys. osób, (tj. 17,8% ogółu zatrudnionych), z czego 3 161,5 tys. pracowało wyłącznie w swoim gospodarstwie rolnym, 72,5 tys. głównie w gospodarstwie i dodatkowo poza nim, a 1 026,8 tys. głównie poza gospodarstwem i dodatkowo w gospodarstwie.
Najniższy wskaźnik zatrudnienia odnotowano w województwie śląskim (4,8%), zachodniopomorskim (9,3%) i pomorskim (9,4%). Najwyższy w lubelskim (38,3%), świętokrzyskim (33,3%), podlaskim (35,5%) i podkarpackim 25,0%. Tak więc ludność rolnicza zdecydowanie koncentrowała się we wschodniej części Polski.
W 2008 r. zatrudnienie w rolnictwie wynosiło 14%.
Konsekwencją wysokiego zatrudnienia i rozdrobnienia agrarnego było wysokie zatrudnienie w przeliczeniu na 100 ha UR. W przodujących krajach UE kształtowało się ono na poziomie
4 osób/100 ha UR. W naszym kraju zaś w roku 2002 wynosiło 20 osób, a w roku 2008 - 12,2.
Tab. 3 Zatrudnienie na 100 ha UR w 2008 r. w poszczególnych województwach
|
Województwo |
Liczba osób na 100 ha UR |
Województwo |
Liczba osób na 100 ha UR |
|
Dolnośląskie Kujawsko-pomorskie Lubelskie Lubuskie Łódzkie Małopolskie Mazowieckie Opolskie |
7,3 10,5 17,4 4,8 17,0 25,2 14,9 8,4 |
Podkarpackie Podlaskie Pomorskie Śląskie Świętokrzyskie Warmińsko-mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie |
20,1 12,1 7,3 15,2 24,6 6,4 11,3 4,2 |
Źródło: Rocznik statystyczny rolnictwa….s.115
Bardzo wysokie zatrudnienie w województwach małopolskim, świętokrzyskim, podkarpackim lubelskim i łódzkim było czynnikiem znacznie utrudniającym tempo restrukturyzacji rolnictwa.
Ludność rolniczą cechował znacznie niższy poziom wykształcenia. I chociaż w ostatnich latach zdecydowanie poprawiła się sytuacja w tej dziedzinie, to nadal lepszym poziomem wykształcenia legitymują się mieszkańcy miast.
Tab.4 Poziom wykształcenia ludności wiejskiej (%)
|
Lata |
Wyższe |
Średnie, policealne |
Zasadnicze zawodowe |
Gimnazjalne i poniżej |
|
1996 |
2,0 |
15,4 |
28,0 |
54,6 |
|
2002 |
4,2 |
21,5 |
28,0 |
39,7 |
|
2004 |
5,4 |
24,5 |
29,4 |
37,7 |
|
2008 - wieś |
7,5 |
25,3 |
33,6 |
33,6 |
|
2008-miasto |
23,2 |
38,3 |
20,2 |
18,3 |
Źródło: Polska wieś po wejściu…,Polska wieś 2008….., Polska wieś 2010
Populacja osób z wyższym wykształceniem zamieszkująca polską wieś jest niższa aniżeli w przodujących krajach UE gdzie kształtuje się na poziomie 8–11%. Natomiast w Estonii, Finlandii i Irlandii osiąga poziom 23–24%.
Niski poziom wykształcenia i brak kwalifikacji zawodowych skutkował i skutkuje w dalszym ciągu wysokim poziomem bezrobocia na obszarach wiejskich. Odsetek trwale bezrobotnych wzrósł z 42,1% w roku 2004 do 45,0% w roku 2007, a następnie spadł w roku 2009 do poziomu 43,3%.
W roku 2005 większość bezrobotnych na wsi stanowiły osoby z przygotowaniem zasadniczym zawodowym (38,5% ) i wykształceniem podstawowym lub niższym (18,3%). Również w roku 2009 odnotowano najwięcej bezrobotnych po szkołach zawodowych (37,2%) lub po podstawówkach – 19,2%. Poziom bezrobocia wśród ludności z wykształceniem średnim nie odbiegał od rejestrowanego w miastach (34,8%) i wynosił 37,9%. Niepokojący jest dominujący wśród bezrobotnych udział osób młodych w wieku do 34 lat. Stanowiły one w roku 2009 populację o wielkości na poziomie aż 67,7%.
Wielkość ekonomiczna gospodarstw
W warunkach Polski, gdzie 56% stanowią gospodarstwa o obszarze 1–5 ha, przeważają te najmniejsze ekonomicznie - do 2 ESU. W roku 2002 było ich w kraju 1 427,2 tys. (tj. 65,7% ogółu gospodarstw), a po 5 latach w roku 2007 - 67,9% (a więc 1 624,2 tys. Jednostek).
Z kolei w roku 2007 gospodarstwa bardzo małe pod względem ekonomicznym (2–4 ESU) miały w strukturze wszystkich gospodarstw 13% udział.
Na przestrzeni lat 2005–2007 zaobserwowano zmniejszenie się liczby gospodarstw o wielkości 4–12 i12–16 ESU. Natomiast w analizowanych latach wzrosła liczba gospodarstw średnio dużych (16–40 ESU), dużych (40–100 ESU) i bardzo dużych. Niestety w całym kraju jest ich jedynie około 100 tys., tj. 4% wszystkich.
W Polsce występuje również zróżnicowanie przestrzenne gospodarstw pod względem ekonomicznym. Najwięcej silnych ekonomicznie jest w województwie kujawsko-pomorskim i wielkopolskim, a więc w rejonach o tradycyjnie wysokiej kulturze rolnej. Jednak ich udział w całości wynosi zaledwie niewiele ponad 10%. Po tym względem Polska bardzo słabo wypada na tle innych krajów unijnych, w których największą rolę odgrywają gospodarstwa o wielkości ekonomicznej powyżej 40 ESU.
Skala produkcji rolnej
Zboża: Ich uprawą w roku 2002 zajmowało się 1 668 tys. gospodarstw, a średni obszar uprawy wynosił 4,97 ha. Po upływie 5 lat, w roku 2007, średni areał uprawy wynosił 5,0 ha przy niezmienionej liczbie plantatorów.
Rzepak: Znacznie wzrosło zainteresowanie jego uprawą. Wielkość średniej plantacji utrzymała się na poziomie 10 ha, ale liczba producentów zwiększyła się z 43 tys. (2002 r.) do 80 tys. (2007 r.). PSR w roku 2010 potwierdził wzrost powierzchni uprawy rzepaku o 4,8% w stosunku do roku 2002.
Ziemniaki: Traci na znaczeniu uprawa ziemniaków. Areał w okresie lat 2002–2010 zmniejszył się o 3,8%. Udział tej rośliny w strukturze zasiewów wynosił w roku 2010 zaledwie 3,3%, a średnia plantacja nie przekraczała 0,5 ha.
Mleko: W roku 2002 produkcją mleka zajmowało się 875,4 tys. gospodarstw, przy czym średnie stado liczyło 3,3 sztuki. Tylko w 1,9% gospodarstw pogłowie krów przekraczało 20 sztuk. W stadach liczących powyżej 50 szt. łącznie było 7,7% pogłowia krów. W roku 2007 ubyło 25% gospodarstw mleczarskich i zostało ich 655,5 tys. Średnie stado wzrosło do 4,3 szt. Liczba stad liczących ponad 20 krów podwoiła się do 24,9 tys. Gospodarstwa te posiadały łącznie prawie 1/3 pogłowia krów. W sezonie 2008/2009 liczba dostawców mleka spadła do 195 tys.
Hodowla bydła: PSR 2010 wykazał wzrost liczby bydła o 104 tys. sztuk, tj. o około 4,1% w stosunku do poprzedniego spisu. Obsada bydła na 100 ha użytków rolnych wynosiła w roku 2010 - 38 szt. i była większa niż w roku 2002 r. o 5 szt. Średnia liczebność bydła w jednym gospodarstwie rolnym wyniosła 3,6 szt. wobec 2,8 szt. w roku 2002.
Hodowla trzody: Duże rozdrobienie produkcji dotyczy także żywca wieprzowego. W roku 2007 liczba producentów trzody chlewnej spadła do 664 tys. (rok 2002 – 760 tys.) przy liczebności średniego stada – 27,9 szt. W roku 2002 obsada trzody na 100 ha użytków rolnych wynosiła 111,8 szt., by w roku 2010 zmniejszyć się do 95,3 szt. Średnia liczebność stada w omawianym okresie spadła do 9szt. (2002 r. - 9,4 szt.). Zanotowano bowiem w kraju spadek pogłowia trzody o 4 151 tys. szt., tj. o 22,5% do wartości nie notowanej od lat – 14 295 tys.
Wnioski: Duże zasoby ziemi, niskie nakłady kapitałowe oraz bardzo wysokie zasoby pracy w rolnictwie sprawiają, iż wydajność i produktywność czynników produkcji odbiegają od średniej unijnej. Decyduje o tym niższa wydajność jednostkowa upraw oraz produkcji zwierzęcej, jak też duży udział zbóż w strukturze zasiewów (68,4% w roku 2010) oraz niska obsada zwierząt.
Produktywność ziemi mierzona wartością produkcji na 1 ha UR w roku 2008 wynosiła w Polsce 1 300 euro, przy 2 300 euro we Francji, 2 700 euro w Niemczech, 5 300 euro w Belgii i aż 12 000 euro w Holandii. Niższe wartości od Polski uzyskały: Litwa, Estonia, Łotwa, Rumunia, Bułgaria i Czechy.
Poziom produktywności osiągnięty przez nasz kraj, przy niskiej kapitałochłonności, charakteryzuje ekstensywny sposób gospodarowania i nie jest on uznawany za racjonalny. Także wydajność pracy w rolnictwie mierzona wartością produkcji na jednego zatrudnionego w rolnictwie jest dramatycznie niska. Jest ona 3,5-krotnie niższa niż przeciętna z 27 krajów UE i aż 6 razy niższa niż w UE-15. Wyrazem tej sytuacji są niskie dochody pracujących w rolnictwie.
Wsparcie rolnictwa środkami UE
Z chwilą akcesji Polska zaczęła korzystać z funduszy wspierających WPR w postaci płatności bezpośrednich oraz instrumentów towarzyszących. Od maja 2004 r. do końca stycznia 2010 r. wieś została zasilona kwotą ponad 75 mld zł, na którą złożyły się:
- Dopłaty bezpośrednie – 46,9 mld zł (62,3%)
- PROW 2004-2006 (bez UPO) – 10,9 mld zł (14,5%)
- SPO Rolny 2004–2006 – 5,4 mld zł (7,2%)
- PROW 2007–2013 - 12,0 mld zł (16,0%)
Część środków została wykorzystana przez zakłady przetwórstwa rolnego na inwestycje modernizacyjne, na drogi gminne i infrastrukturę proekologiczną oraz odtworzenie lasów po katastrofach naturalnych. Przyjmuje się, że bezpośrednio do gospodarstw rolnych trafiło około 70 mld zł.
Zdecydowana większość środków (ok. 70%) zostało wykorzystanych na modernizację gospodarstw i dokapitalizowanie produkcji. Badania wskazują, iż dopłaty bezpośrednie pozyskiwane przez najmniejsze gospodarstwa (20%) służyły celom socjalnym rodzin, a około 10 % przeznaczono na zadania związane z ochroną środowiska.
Zainteresowanie programami w ramach PROW 2004-2006 i SPO wykazało 19,3% rolników. O płatności bezpośrednie wystąpiło 79,1% uprawnionych. Spośród właścicieli gospodarstw o powierzchni powyżej 11 ha ubiegało się 94,3% rolników, natomiast 66,3% właścicieli gospodarstw 1–2-hektarowych.
Podsumowanie
Powszechny Spis Rolny z 2010 r. wykazał istnienie 1 583 tys. gospodarstw o powierzchni powyżej 1 ha. Od roku 2002 ubyło 383 tys. jednostek. Jednak w dalszym ciągu dominują gospodarstwa małe co utrudnia przemiany strukturalne.
Gospodarstwa o powierzchni powyżej 20 ha skupiają zaledwie 43,2% całości użytków rolnych (w UE15 – 85%).
Utrzymuje się pod względem ekonomicznym duży dystans pomiędzy Polską a krajami o podobnej strukturze produkcji.
Gospodarstwa o wielkości ekonomicznej przekraczającej 16 ESU, a jest ich w Polsce zaledwie około 100 tys., mają pełne możliwości rozwojowe zapewniając nie tylko parytetową opłatę pracy, ale również inwestycje kapitałowe. O konkurencyjności rolnictwa danego kraju decydują gospodarstwa duże powyżej 40 ESU. W Polsce tworzą one zaledwie 22,9% nadwyżki bezpośredniej, w UE15 – 72,4%. Za gospodarstwa rozwojowe można uznać te o powierzchni powyżej 35 ha.
Cały czas postępuje koncentracja produkcji mleka, rzepaku i buraków cukrowych, lecz nadal skala produkcji przeciętnego gospodarstwa jest niewielka.
Akcesja Polski wpłynęła pozytywnie na kondycję rolnictwa. Wzrost dotacji do produkcji i dopłat zaowocował w roku 2008 liczącym 42% wzrostem dochodów rolnika i przyczynił się do modernizacji warsztatów pracy. Jednak rozdrobnienie gospodarstw i wysokie w dalszym ciągu zatrudnienie w rolnictwie znajdują odbicie w niskiej wydajności pracy.
dr inż. Ludmiła Będzikowska
przyg. A.D.
22 571 61 00




strefa doradcy







