Ułatwienia dostępu
Przejdź do głównej treści

Programy i projekty UE

Rolnictwo w pięć lat po zjednoczeniu z UE

 

W roku 2010 minął piąty rok polskiego członkostwa w strukturach europejskich. Nasz kraj w momencie akcesji odbiegał poziomem rozwoju gospodarczego od przodujących państw Europy Zachodniej.

Zgodnie ze wspólnotową polityką spójności ekonomicznej Polska już w okresie przedakcesyjnym skorzystała ze środków unijnych na dostosowanie legislacyjne, instytucjonalne i technologiczne. Pomoc unijna trafia też na polską wieś mającą do nadrobienia wieloletnie zaległości strukturalne.

 

I chociaż udział rolnictwa w dochodach gospodarki systematycznie maleje, to jednak pozostaje ono - ze względów społecznych i strategicznych - ważnym jej działem odpowiadającym za wyżywienie społeczeństwa.

 

Ziemia

 

Powszechny Spis Rolny PSR (2002 r.) wykazał przyrost liczby gospodarstw najmniejszych (1-2 ha) z 378,3 tys. w roku 1990 do 516,8 tys. w roku 2002. Było to skutkiem podziałów rodzinnych spowodowanych powrotem na wieś części ludności tracącej pracę w mieście.

W tym czasie powiększała się również systematycznie grupa gospodarstw o areale przekraczającym 100 ha. Na przestrzeni 5 lat (1996-2000) ich liczba zwiększyła się z 3,4 tys. do 5,1 tys. Natomiast gospodarstw o powierzchni przewyższającej 500 ha było w kraju 692.

 

Tab. 1. Procentowy udział gospodarstw w różnych grupach obszarowych

Rok

1–2 ha

2–5 ha

5–10 ha

10–15 ha

Pow. 15 ha

Średnia pow.

gospodarstwa

1990

17,7

35,3

29,8

11,3

6,1

6,30

2002

26,4

32,2

21,9

9,3

10,1

8,44

2005

25,0

32,8

21,7

9,4

11,1

8,70

2010

56,0

22,4

21,5

9,50

Źródło: W. Dzun, Duże gospodarstwa…, Polska wieś 2008. Raport o stanie wsi, FDPA, Warszawa 2008, s.31

Wstępne wyniki PSR 2010, GUS Warszawa

 

Lata 2002 – 2005

Najintensywniejsze zmiany w strukturze obszarowej nastąpiły właśnie w latach 2002-2005. W tym czasie ubyło prawie 200 tys. gospodarstw z grupy obszarowej 1–20 ha użytków rolnych. Nieznacznie zmniejszyła się liczba działek rolnych o powierzchni do 1 ha, zaś wzrosła liczba gospodarstw o areale 20 ha i większym. Ogół gospodarstw z powierzchnią 1–20 ha zmniejszył swój stan posiadania użytków rolnych. W latach 2005–2007 zaobserwowano wzrost liczby gospodarstw 2–10 ha oraz dużych o powierzchni powyżej 30 ha.

Stan obecny

Pierwsze dane z ostatniego PSR przeprowadzonego jesienią 2010 r. wskazują, że mamy w kraju 1,583 tys. gospodarstw rolnych o powierzchni powyżej 1 ha. Od 2002 r. ubyło 373 tys. gospodarstw, tj. 19%. Wielkość średniego gospodarstwa powiększyła się do 9,5 ha, tj. o 13%. W latach 2002–2010 średnie gospodarstwo rolne wzrosło o 2,3 ha. Dla porównania w ciągu półwiecza, na przestrzeni lat 1948–2000 ten przyrost wynosił zaledwie 2,2 ha.

Charakter zaszłych zmian

Na przestrzeni lat 2002–2010 ubyło 22,7% gospodarstw w grupie obszarowej 1–5 ha, natomiast nastąpił wzrost o 11% liczby gospodarstw w przedziale obszarowym 30–50 ha i o 28,8% gospodarstw o areale powyżej 50 ha.

Zmiany te są skutkiem akcesji i objęcia rolnictwa dopłatami bezpośrednimi. Gospodarstwa najmniejsze mają utrudniony dostęp do środków unijnych lub też nie kwalifikują się do ich pobierania.

W dalszym ciągu dominują w Polsce gospodarstwa najmniejsze (1–5 ha) – 56%, a te o areale 1–10 ha stanowią aż 84,7% ogółu gospodarstw. W całym kraju mamy zaledwie 126,9 tys. liczących powyżej 20 ha powierzchni. Jest to znikomy, bo 7% udział. Dysponują one około 45% użytków rolnych Polski.

W dalszym ciągu utrzymuje się duże zróżnicowanie regionalne w strukturze obszarowej gospodarstw.

 

Tab. 2 Udział gospodarstw o powierzchni 20 ha i więcej w poszczególnych województwach

Lp.

Województwo

Gospodarstwa

w tys.

Udział

procentowy

Udział UR  gosp. pow.20 ha

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

Zachodniopomorskie

Pomorskie

Warmińsko-mazurskie

Podlaskie

Lubuskie

Wielkopolskie

Kujawsko-pomorskie

Mazowieckie

Dolnośląskie

Łódzkie

Świętokrzyskie

Lubelskie

Opolskie

Śląskie

Małopolskie

Podkarpackie

9,4

7,1

11,5

14,0

3,2

17,0

12,2

17,0

7,4

6,5

1,9

9,7

4,7

2,3

1,2

1,7

25,0

15,3

24,0

14,9

9,5

10,6

17,0

6,2

10,0

4,2

1,6

4,4

13,0

2,8

0,6

0,9

80,7

63,8

71,8

43,1

70,4

54,2

56,5

28,8

62,3

20,6

11,4

25,5

68,2

29,6

8,9

17,3

 

X

126,8

7,0

43,2

Źródło: Na podstawie Raportu o stanie wsi. Polska 2010….s.19

 

Kapitał

 

Kondycja ekonomiczna polskich gospodarstw jest konsekwencją wieloletniego niedoinwestowania ich produkcji, dlatego też kilkuletni okres akcesji przyniósł niewielkie zmiany. W roku 2000 tylko 2,8% gospodarstw posiadało nowe ciągniki w wieku do 3 lat, 27,3% gospodarstw użytkowało ciągniki 4–10-letnie, a aż 65,9% gospodarstw – powyżej 11-letnie. Duże gospodarstwa były lepiej wyposażone, ale i w tej grupie brakowało 18% ciągników, 28% agregatów uprawowych i 28% kombajnów.

W roku 2008 w gospodarstwach nadal przeważał majątek nieaktywny (budowle, budynki), stanowiący w ujęciu brutto ponad 70% udział. Maszyny, narzędzia, urządzenia dające 30% udział w całości majątku były bardzo zużyte – 82,1% (79,6% w 2002 r.) a środki transportowe nawet w 92,8% (w 2002 r. - 93,6%). Ten stan sprawiał, iż udział majątku aktywnego stanowił zaledwie 25% środków trwałych netto.

Pozytywnym zjawiskiem był jednak wzrost nakładów inwestycyjnych. O ile nakłady te w ujęciu bezwzględnym w roku 2002 wynosiły 2,2 mld zł, to w roku 2008 osiągnęły poziom 4,0 mld zł. Inwestycje w majątek trwały stały się nieodzowne w gospodarstwach towarowych, przesądzały bowiem o ich produkcyjności i konkurencyjności na rynku rolnym.

 

Praca

 

Siła robocza (rozumiana jako zdolność do pracy) określa wykorzystanie innych czynników wytwórczych – ziemi i kapitału. W miarę rozwoju technicznego malał udział pracy żywej w całkowitych kosztach produkcji, wzrastała zaś rola właściwej organizacji pracy, a przede wszystkim rola człowieka w zakresie wykorzystania środków produkcji

Zatrudnienie w rolnictwie w krajach UE w roku 2000 było niskie: od 1,5% w Wielkiej Brytanii, 4,3%, we Francji, 6,4%, w Hiszpanii do największego w Grecji – 16,7%.

W polskim rolnictwie zatrudnienie w roku 2002 (wg PSR) wynosiło ogółem 4 260,9 tys. osób, (tj. 17,8% ogółu zatrudnionych), z czego 3 161,5 tys. pracowało wyłącznie w swoim gospodarstwie rolnym, 72,5 tys. głównie w gospodarstwie i dodatkowo poza nim, a 1 026,8 tys. głównie poza gospodarstwem i dodatkowo w gospodarstwie.

Najniższy wskaźnik zatrudnienia odnotowano w województwie śląskim (4,8%), zachodniopomorskim (9,3%) i pomorskim (9,4%). Najwyższy w lubelskim (38,3%), świętokrzyskim (33,3%), podlaskim (35,5%) i podkarpackim 25,0%. Tak więc ludność rolnicza zdecydowanie koncentrowała się we wschodniej części Polski.

W 2008 r. zatrudnienie w rolnictwie wynosiło 14%.

Konsekwencją wysokiego zatrudnienia i rozdrobnienia agrarnego było wysokie zatrudnienie w przeliczeniu na 100 ha UR. W przodujących krajach UE kształtowało się ono na poziomie
4 osób/100 ha UR. W naszym kraju zaś w roku 2002 wynosiło 20 osób, a w roku 2008 - 12,2.

 

Tab. 3 Zatrudnienie na 100 ha UR w 2008 r. w poszczególnych województwach

Województwo

Liczba osób

na 100 ha UR

Województwo

Liczba osób

na 100 ha UR

Dolnośląskie

Kujawsko-pomorskie

Lubelskie

Lubuskie

Łódzkie

Małopolskie

Mazowieckie

Opolskie

7,3

10,5

17,4

4,8

17,0

25,2

14,9

8,4

Podkarpackie

Podlaskie

Pomorskie

Śląskie

Świętokrzyskie

Warmińsko-mazurskie

Wielkopolskie

Zachodniopomorskie

20,1

12,1

7,3

15,2

24,6

6,4

11,3

4,2

Źródło: Rocznik statystyczny rolnictwa….s.115

 

Bardzo wysokie zatrudnienie w województwach małopolskim, świętokrzyskim, podkarpackim lubelskim i łódzkim było czynnikiem znacznie utrudniającym tempo restrukturyzacji rolnictwa.

Ludność rolniczą cechował znacznie niższy poziom wykształcenia. I chociaż w ostatnich latach zdecydowanie poprawiła się sytuacja w tej dziedzinie, to nadal lepszym poziomem wykształcenia legitymują się mieszkańcy miast.

 

Tab.4 Poziom wykształcenia ludności wiejskiej (%)

Lata

Wyższe

Średnie, policealne

Zasadnicze

zawodowe

Gimnazjalne i poniżej

1996

2,0

15,4

28,0

54,6

2002

4,2

21,5

28,0

39,7

2004

5,4

24,5

29,4

37,7

2008 - wieś

7,5

25,3

33,6

33,6

2008-miasto

23,2

38,3

20,2

18,3

Źródło: Polska wieś po wejściu…,Polska wieś 2008….., Polska wieś 2010

 

Populacja osób z wyższym wykształceniem zamieszkująca polską wieś jest niższa aniżeli w przodujących krajach UE gdzie kształtuje się na poziomie 8–11%. Natomiast w Estonii, Finlandii i Irlandii osiąga poziom 23–24%.

Niski poziom wykształcenia i brak kwalifikacji zawodowych skutkował i skutkuje w dalszym ciągu wysokim poziomem bezrobocia na obszarach wiejskich. Odsetek trwale bezrobotnych wzrósł z 42,1% w roku 2004 do 45,0% w roku 2007,  a następnie spadł w roku 2009 do poziomu 43,3%.

W roku 2005 większość bezrobotnych na wsi stanowiły osoby z przygotowaniem zasadniczym zawodowym (38,5% ) i wykształceniem podstawowym lub niższym (18,3%). Również w roku 2009 odnotowano najwięcej bezrobotnych po szkołach zawodowych (37,2%) lub po podstawówkach – 19,2%. Poziom bezrobocia wśród ludności z wykształceniem średnim nie odbiegał od rejestrowanego w miastach (34,8%) i wynosił 37,9%. Niepokojący jest dominujący wśród bezrobotnych udział osób młodych w wieku do 34 lat. Stanowiły one w roku 2009 populację o wielkości na poziomie aż 67,7%.

 

Wielkość ekonomiczna gospodarstw

 

W warunkach Polski, gdzie 56% stanowią gospodarstwa o obszarze 1–5 ha, przeważają te najmniejsze ekonomicznie - do 2 ESU. W roku 2002 było ich w kraju 1 427,2 tys. (tj. 65,7% ogółu gospodarstw), a po 5 latach w roku 2007 - 67,9% (a więc 1 624,2 tys. Jednostek).

Z kolei w roku 2007 gospodarstwa bardzo małe pod względem ekonomicznym (2–4 ESU) miały w strukturze wszystkich gospodarstw 13% udział.

Na przestrzeni lat 2005–2007 zaobserwowano zmniejszenie się liczby gospodarstw o wielkości 4–12 i12–16 ESU. Natomiast w analizowanych latach wzrosła liczba gospodarstw średnio dużych (16–40 ESU), dużych (40–100 ESU) i bardzo dużych. Niestety w całym kraju jest ich jedynie około 100 tys., tj. 4% wszystkich.

W Polsce występuje również zróżnicowanie przestrzenne gospodarstw pod względem ekonomicznym. Najwięcej silnych ekonomicznie jest w województwie kujawsko-pomorskim i wielkopolskim, a więc w rejonach o tradycyjnie wysokiej kulturze rolnej. Jednak ich udział w całości wynosi zaledwie niewiele ponad 10%. Po tym względem Polska bardzo słabo wypada na tle innych krajów unijnych, w których największą rolę odgrywają gospodarstwa o wielkości ekonomicznej powyżej 40 ESU.

 

Skala produkcji rolnej

 

Zboża: Ich uprawą w roku 2002 zajmowało się 1 668 tys. gospodarstw, a średni obszar uprawy wynosił 4,97 ha. Po upływie 5 lat, w roku 2007, średni areał uprawy wynosił 5,0 ha przy niezmienionej liczbie plantatorów.

Rzepak: Znacznie wzrosło zainteresowanie jego uprawą. Wielkość średniej plantacji utrzymała się na poziomie 10 ha, ale liczba producentów zwiększyła się z 43 tys. (2002 r.) do 80 tys. (2007 r.). PSR w roku 2010 potwierdził wzrost powierzchni uprawy rzepaku o 4,8% w stosunku do roku 2002.

Ziemniaki: Traci na znaczeniu uprawa ziemniaków. Areał w okresie lat 2002–2010 zmniejszył się o 3,8%. Udział tej rośliny w strukturze zasiewów wynosił w roku 2010 zaledwie 3,3%, a średnia plantacja nie przekraczała 0,5 ha.

Mleko: W roku 2002 produkcją mleka zajmowało się 875,4 tys. gospodarstw, przy czym średnie stado liczyło 3,3 sztuki. Tylko w 1,9% gospodarstw pogłowie krów przekraczało 20 sztuk. W stadach liczących powyżej 50 szt. łącznie było 7,7% pogłowia krów. W roku 2007 ubyło 25% gospodarstw mleczarskich i zostało ich 655,5 tys. Średnie stado wzrosło do 4,3 szt. Liczba stad liczących ponad 20 krów podwoiła się do 24,9 tys. Gospodarstwa te posiadały łącznie prawie 1/3 pogłowia krów. W sezonie 2008/2009 liczba dostawców mleka spadła do 195 tys.

Hodowla bydła: PSR 2010 wykazał wzrost liczby bydła o 104 tys. sztuk, tj. o około 4,1% w stosunku do poprzedniego spisu. Obsada bydła na 100 ha użytków rolnych wynosiła w roku 2010 - 38 szt. i była większa niż w roku 2002 r. o 5 szt. Średnia liczebność bydła w jednym gospodarstwie rolnym wyniosła 3,6 szt. wobec 2,8 szt. w roku 2002.

Hodowla trzody: Duże rozdrobienie produkcji dotyczy także żywca wieprzowego. W roku 2007 liczba producentów trzody chlewnej spadła do 664 tys. (rok 2002 – 760 tys.) przy liczebności średniego stada – 27,9 szt. W roku 2002 obsada trzody na 100 ha użytków rolnych wynosiła 111,8 szt., by w roku 2010 zmniejszyć się do 95,3 szt. Średnia liczebność stada w omawianym okresie spadła do 9szt. (2002 r. - 9,4 szt.). Zanotowano bowiem w kraju spadek pogłowia trzody o 4 151 tys. szt., tj. o 22,5% do wartości nie notowanej od lat – 14 295 tys.

Wnioski: Duże zasoby ziemi, niskie nakłady kapitałowe oraz bardzo wysokie zasoby pracy w rolnictwie sprawiają, iż wydajność i produktywność czynników produkcji odbiegają od średniej unijnej. Decyduje o tym niższa wydajność jednostkowa upraw oraz produkcji zwierzęcej, jak też duży udział zbóż w strukturze zasiewów (68,4% w roku 2010) oraz niska obsada zwierząt.

Produktywność ziemi mierzona wartością produkcji na 1 ha UR w roku 2008 wynosiła w Polsce 1 300 euro, przy 2 300 euro we Francji, 2 700 euro w Niemczech, 5 300 euro w Belgii i aż 12 000 euro w Holandii. Niższe wartości od Polski uzyskały: Litwa, Estonia, Łotwa, Rumunia, Bułgaria i Czechy.

Poziom produktywności osiągnięty przez nasz kraj, przy niskiej kapitałochłonności, charakteryzuje ekstensywny sposób gospodarowania i nie jest on uznawany za racjonalny. Także wydajność pracy w rolnictwie mierzona wartością produkcji na jednego zatrudnionego w rolnictwie jest dramatycznie niska. Jest ona 3,5-krotnie niższa niż przeciętna z 27 krajów UE i aż 6 razy niższa niż w UE-15. Wyrazem tej sytuacji są niskie dochody pracujących w rolnictwie.

 

Wsparcie rolnictwa środkami UE

 

Z chwilą akcesji Polska zaczęła korzystać z funduszy wspierających WPR w postaci płatności bezpośrednich oraz instrumentów towarzyszących. Od maja 2004 r. do końca stycznia 2010 r. wieś została zasilona kwotą ponad 75 mld zł, na którą złożyły się:

  • Dopłaty bezpośrednie – 46,9 mld zł (62,3%)
  • PROW 2004-2006 (bez UPO) – 10,9 mld zł (14,5%)
  • SPO Rolny 2004–2006 – 5,4 mld zł (7,2%)
  • PROW 2007–2013 - 12,0 mld zł (16,0%)

Część środków została wykorzystana przez zakłady przetwórstwa rolnego na inwestycje modernizacyjne, na drogi gminne i infrastrukturę proekologiczną oraz odtworzenie lasów po katastrofach naturalnych. Przyjmuje się, że bezpośrednio do gospodarstw rolnych trafiło około 70 mld zł.

Zdecydowana większość środków (ok. 70%) zostało wykorzystanych na modernizację gospodarstw i dokapitalizowanie produkcji. Badania wskazują, iż dopłaty bezpośrednie pozyskiwane przez najmniejsze gospodarstwa (20%) służyły celom socjalnym rodzin, a około 10 % przeznaczono na zadania związane z ochroną środowiska.

Zainteresowanie programami w ramach PROW 2004-2006 i SPO wykazało 19,3% rolników. O płatności bezpośrednie wystąpiło 79,1% uprawnionych. Spośród właścicieli gospodarstw o powierzchni powyżej 11 ha ubiegało się 94,3% rolników, natomiast 66,3% właścicieli gospodarstw 1–2-hektarowych.

 

Podsumowanie

 

Powszechny Spis Rolny z 2010 r. wykazał istnienie 1 583 tys. gospodarstw o powierzchni powyżej 1 ha. Od roku 2002 ubyło 383 tys. jednostek. Jednak w dalszym ciągu dominują gospodarstwa małe co utrudnia przemiany strukturalne.

Gospodarstwa o powierzchni powyżej 20 ha skupiają zaledwie 43,2% całości użytków rolnych (w UE15 – 85%).

Utrzymuje się pod względem ekonomicznym duży dystans pomiędzy Polską a krajami o podobnej strukturze produkcji.

Gospodarstwa o wielkości ekonomicznej przekraczającej 16 ESU, a jest ich w Polsce zaledwie około 100 tys., mają pełne możliwości rozwojowe zapewniając nie tylko parytetową opłatę pracy, ale również inwestycje kapitałowe. O konkurencyjności rolnictwa danego kraju decydują gospodarstwa duże powyżej 40 ESU. W Polsce tworzą one zaledwie 22,9% nadwyżki bezpośredniej, w UE15 – 72,4%. Za gospodarstwa rozwojowe można uznać te o powierzchni powyżej 35 ha.

Cały czas postępuje koncentracja produkcji mleka, rzepaku i buraków cukrowych, lecz nadal skala produkcji przeciętnego gospodarstwa jest niewielka.

Akcesja Polski wpłynęła pozytywnie na kondycję rolnictwa. Wzrost dotacji do produkcji i dopłat zaowocował w roku 2008 liczącym 42% wzrostem dochodów rolnika i przyczynił się do modernizacji warsztatów pracy. Jednak rozdrobnienie gospodarstw i wysokie w dalszym ciągu zatrudnienie w rolnictwie znajdują odbicie w niskiej wydajności pracy.

 

dr inż. Ludmiła Będzikowska

 

przyg. A.D.

Custom CSS (baner coockie)

Mazowiecki Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Dyrektor MODR Warszawa: Łukasz Lewandowski
p.o. Zastępca dyrektora MODR Warszawa: Anna Kempińska
p.o. Zastępca dyrektora MODR Warszawa: Karol Remiszewski

ul. Czereśniowa 98, 02-456
tel. 22 571 61 00 | fax. 22 571 61 01
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

skrytka ePUAP: /MODR/SkrytkaESP
Adres do e-Doręczeń: AE:PL-20500-42193-WEUSR-25

Godziny urzędowania: poniedziałek - piątek, 700 - 1500

MODR Warszawa Oddział Bielice

Dyrektor Oddziału: Wojciech Ćwikliński

Bielice 19, 96-500 Sochaczew 
tel. 46 862 00 40 | fax.46 862 00 52
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Godziny urzędowania: poniedziałek - piątek, 700 - 1500

MODR Warszawa Oddział Ostrołęka

Dyrektor Oddziału: Bogdan Bagiński

ul. Targowa 4, 07-410 Ostrołęka,
tel. 29 760 03 69 - fax. 29 769 49 53
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Godziny urzędowania: poniedziałek - piątek, 700 - 1500

MODR Warszawa Oddział Płock

Dyrektor Oddziału: Wojciech Banaszczak

ul. Zglenickiego 42 D, 09-411 Biała
tel./fax: 24 269 77 00
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

godziny urzędowania: poniedziałek - piątek, 700 - 1500

MODR Warszawa Oddział Poświętne w Płońsku

Dyrektor Oddziału: Agata Sosińska-Osiecka

ul. H Sienkiewicza 11, 09-100 Płońsk
tel: 23 663 07 00, fax: 23 662 99 50
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Godziny urzędowania: poniedziałek - piątek: 700 - 1500

MODR Warszawa oddział Radom

Dyrektor Oddziału: Bogusław Włodarczyk

ul. Chorzowska 16/18, 26-600 Radom,
tel./fax 48 365 02 06 wew. 104
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Godziny urzędowania: poniedziałek - piątek, 730 - 1530

MODR Warszawa Oddział Siedlce

Dyrektor Oddziału: Dariusz Ślęczkowski

ul. Kazimierzowska 21, 08-110 Siedlce
tel. 25 640 09 11, fax. 25 640 09 12
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Godziny urzędowania: poniedziałek - piątek, 700 - 1500

Copyright 2026 MODR Warszawa | Przeglądając stronę, akceptujesz naszą politykę prywatności.