Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie

Nowoczesne rolnictwo polega na uprawie wysokowydajnych odmian roślin i hodowli  wybranych ras zwierząt oraz daleko posuniętej mechanizacji. Dzięki ciągłemu doskonaleniu technik rolniczych możliwe jest wyżywienie coraz większej liczby ludzi żyjących na tej samej przestrzeni. Intensywne rolnictwo wymaga jednak nawożenia oraz chemicznej ochrony przed chorobami i szkodnikami. Mechanizacja w uprawie możliwa jest wtedy, kiedy na polu wszystkie rośliny są w miarę jednakowe i mają te same wymagania. Takie ujednolicone uprawy mogą jednak ulec zniszczeniu, gdy pojawi się czynnik, na które są wrażliwe. W uprawie roślin użytkowanych rolniczo potrzebne są nowe kierunki. Nowy cel to wyhodowanie odmian odpornych na choroby i szkodniki, a także dostosowanych do warunków pogodowych na danym terenie. Źródłem nowych cech mogłyby być obecnie zarzucone, a uprawiane dawniej odmiany roślin. Stare, zanikające odmiany mogą - po modyfikacjach i zabiegach selekcyjnych - wykazywać unikatowe i cenne cechy niemożliwe do uzyskania innymi drogami. Rolnicy kupują nowe odmiany po to, aby uzyskać wyższe plony. Rzeczywiście, dają wysokie plony, ale materiał siewny trzeba często wymieniać. Natomiast stare odmiany tracimy bezpowrotnie.

Zapomniany smak papierówki

Zwiększona wydajność rolnictwa często oznacza nieodwracalne zmiany w środowisku. Melioracje na dużą skalę, osuszanie bagien, czy stosowanie środków ochrony roślin wywierają negatywny wpływ na występowanie dzikich gatunków - pokrewnych roślinom uprawnym. W efekcie zachwiana zostaje równowaga ekologiczna, coraz częściej pojawiają się klęski żywiołowe i coraz mniej gatunków nadaje się do adoptowania i modyfikowania przez człowieka. Na szczęście można spotkać jeszcze odmiany tradycyjne np. często są to drzewa rosnące w starych sadach. Te stare odmiany drzew owocowych posiadają wiele ważnych cech użytkowych jak odporność na choroby i mrozoodporność. Wysokopienne drzewa są także efektownym elementem krajobrazu. Rodzime, lokalne odmiany są też naszym dorobkiem kulturowym i naukowym wytwarzanym przez wiele lat pracy hodowców i rolników w określonych warunkach środowiskowych. Najlepszą metodą ochrony tych zasobów genetycznych jest ich uprawa w środowisku naturalnym, w  gospodarstwach rolnych i ogrodach przydomowych.

Stare odmiany mają swoich wielbicieli. Ich uprawa w wielkich gospodarstwach nie będzie opłacalna, ale w małych i średnich może być prowadzona. Szczególnie są pożądane w gospodarstwach ekologicznych i agroturystycznych oraz położonych na obszarach chronionych. Uprawa starych odmian grusz, jabłoni, czereśni i śliw w gospodarstwach goszczących turystów może być dodatkową atrakcją, a rolnikowi przynieść korzyści finansowe przy stosunkowo niskich nakładach. Wiele osób dorosłych i starszych pamięta oryginalny smak i zapach owoców zjadanych w dzieciństwie i dzisiaj chętnie by takie owoce - przynajmniej od czasu do czasu - kupiło w postaci świeżej bądź przetworzonej.

Przepisy ochronne

O ochronie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie pomyślała Unia Europejska wprowadzając programy zachęcające rolników do ochrony ginących odmian. W Polsce również zainteresowano się ochroną starych, lokalnych odmian roślin. Chcąc zachęcić rolników do ich uprawy, czy do pozostawienia w swoich sadach i ogrodach przydomowych starych drzew, wprowadzono w ramach działania „Program rolnośrodowiskowy" na lata 2007-2013 pakiet 6. „Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie."

W pakiecie są cztery warianty:

- wariant 6.1. Produkcja towarowa lokalnych odmian roślin uprawnych - z płatnością 570 zł/ha przy powierzchni nie mniejszej niż 0,3 ha dla upraw rolniczych i 0,15 ha dla upraw warzywniczych;

- wariant 6.2. Produkcja nasienna  towarowa lokalnych odmian roślin uprawnych - z płatnością 800 zł/ha;

- wariant 6.3. Produkcja nasienna na zlecenie banku genów - z płatnością 4700 zł/ha przy powierzchni upraw nie większej niż 0,3 ha;

- wariant 6.4. Sady tradycyjne - z płatnością 2100 zł/ha przy powierzchni  sadu nie większej niż 0,4 ha.

Za co możemy otrzymać pieniądze?

Płatnością rolnośrodowiskową w ramach realizacji w gospodarstwie pakietu 6.1, i 6.2. („produkcja towarowa i nasienna towarowa lokalnych odmian roślin uprawnych") mogą być objęte następujące gatunki roślin: krzyca, pszenica płaskurka, pszenica samopsza, proso, owies szorstki, lnicznik siewny, komonica błotna, nostrzyk biały, sałata łodygowa, lędźwian siewny, soczewica jadalna i pasternak.

W ramach wariantu 6.4. („sady tradycyjne") płatnością rolnośrodowiskową objętych jest wiele odmian jabłoni np.: Boiken, Grafsztynek Inflancki, Kosztela, Kronselska, Lansberska, Malinowa Oberlandzka, Reneta Szara, Oliwka Inflancka i wiele innych starych odmian nie tylko jabłoni, ale również grusz, czereśni, wiśni i śliw.

Oczywiście, aby otrzymać te płatności trzeba wejść w program rolnośrodowiskowy na okres pięciu lat i przestrzegać wymogów dla poszczególnych wariantów.

Jednym z wymogów dla wariantu 6.1. („produkcja towarowa lokalnych odmian roślin uprawnych") jest uprawa określonych roślin z kwalifikowanego materiału siewnego odmian miejscowych zarejestrowanych w krajowym rejestrze w pierwszym i czwartym roku zobowiązania rolnośrodowiskowego, a w drugim, trzecim i piątym roku realizacji zobowiązania z materiału siewnego uzyskanego ze zbioru z poprzedniego roku.

Wymogiem dla wariantu 6.2. („produkcja nasienna towarowa lokalnych odmian roślin uprawnych") jest wytwarzanie materiału siewnego zgodnie z przepisami o nasiennictwie lub wytwarzanie materiału siewnego określonych odmian roślin lokalnych spełniającego określone wymagania jakościowe w zakresie minimalnej czystości analitycznej, maksymalnej zawartości nasion innych gatunków oraz minimalnej zdolności kiełkowania.

Wymogiem dla wariantu 6.3. („produkcja nasienna na zlecenie banku genów") jest rozmnażanie nasion zgodnie z umową z jednostką badawczo - rozwojową, prowadzenie dokumentacji uprawy  i udostępnianie jej oraz przekazanie wytworzonych nasion o wymaganej jakości danej jednostce.

Wymogiem dla wariantu 6.4.(„sady tradycyjne") jest uprawa drzew określonych odmian na silnie rosnących podkładkach oraz prowadzenie ich jako wysokopienne drzewa o minimalnej wysokości pnia 1,2 m, w rozstawie nie mniejszej niż 4x6 m i nie większej niż 10 x 10 m. W sadzie  musi znajdować się co najmniej 12 drzew, mających nie mniej niż 15 lat, co najmniej z 4 gatunków lub odmian, przy czym korony tych  drzew znajdować się muszą na wysokości co najmniej 120 cm, a obwód ich pni na wysokości około 1 m nie  mniejszy niż 47 cm. W sadzie tradycyjnym należy też wykonywać podstawowe zabiegi pielęgnacyjne, takie jak: cięcie, usuwanie  odrostów, bielenie pni starych drzew, zabezpieczanie pni przed gryzoniami, koszenie i usuwanie trawy lub wypasanie. Istnieje też możliwość uzupełnienia sadu do 40% obsady wszystkich drzew, co najmniej o trzy gatunki lub odmiany drzew uznanych za cenne i tradycyjne.

***

Dzięki wprowadzeniu tego pakietu do programu rolnośrodowiskowego jest szansa na zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie.  Nie jest to oczywiście pakiet przeznaczony do realizacji przez wszystkich rolników, gdyż tylko w niektórych rejonach Polski zachowały się jeszcze stare, rodzime, lokalne odmiany i tam właśnie możliwe jest ich zachowanie poprzez kontynuację uprawy.

Jedynie stare, czasami porzucone sady, spotyka się w większej części Polski. W sadach tych można spotkać wiele odmian, których nie uprawia się już we współczesnych sadach towarowych.  Patrząc na wartość jaką mają te odmiany na pewno warto o nie zadbać i tak pielęgnować, aby następne pokolenia mogły z tych zasobów genetycznych skorzystać. Ochrona tych starych, lokalnych odmian roślin jest zarazem ochroną różnorodności biologicznej w rolnictwie oraz ochroną malowniczego, urozmaiconego krajobrazu.

Marzena Lis

MODR w Warszawie

Oddział Siedlce