Agroleśnictwo – przykłądy dobrych praktyk z Belgii, Niemiec i Szwajcarii

Agroleśnictwo to zrównoważony sposób użytkowania ziemi, w którym wykorzystywana jest wiedza z zakresu rolnictwa i leśnictwa, w celu zoptymalizowania efektów ekonomicznych i ekologicznych produkcji żywności przy równoczesnej produkcji biomasy drzewnej. Główne zalety produkcyjne systemów agroleśnych są związane z lepszym wykorzystaniem zasobów w skali przestrzennej i czasowej, co jednocześnie może zwiększyć korzyści środowiskowe poprzez zmniejszenie strat składników pokarmowych z gruntów rolnych, zwiększenie sekwestracji węgla oraz zwiększenie różnorodności biologicznej.

Innowacyjne rozwiązania w gospodarce rolno-leśnej, to nowoczesne sposoby produkcji rolnej z wykorzystaniem dawnych metod prowadzenia gospodarstw.

Wizyty studyjne w gospodarstwach prowadzących takie praktyki posiadają ogromny wkład w kształtowaniu planów do dalszego rozwoju. W poszukiwaniu przykładów dobrych praktyk z zakresu agroleśnictwa, w dniach 22-26 maja br. odbył się wyjazd studyjny do Belgii, Niemiec i Szwajcarii.

Belgia

Rozpoczęliśmy naszą wizytę od instytutu naukowego INAGRO w Belgii. Pracownicy instytutu prowadzą szeroko zakrojony program badawczy ukierunkowany na praktykę. Badania odbywają się we własnej infrastrukturze badawczej oraz w gospodarstwach rolnych współpracujących z jednostką. Uzyskana wiedza i doświadczenie służą do świadczenia profesjonalnej pomocy doradczej rolnikom danego regionu.

W trakcie wizyty Instytut zaprezentował eksperyment polowy – uprawę orzechów włoskich w systemie alejowym wraz z uprawami warzyw i zbóż. Jest to doświadczenie prowadzone na działce o powierzchni 1,4 ha i obejmuje 5 pasów drzew w ostępach 24 metrów, pomiędzy którymi prowadzona będzie uprawa zbóż i warzyw w płodozmianie 6-letnim.

W trakcie doświadczenia monitorowana będzie bioróżnorodność w glebie i na powierzchni, wskaźniki meteorologiczne, zacienienie upraw, a także prowadzona szczegółowa analiza gleby. Celem prowadzonego doświadczenia jest analiza opłacalności stosowania systemu rolno-leśnego.

Z Instytutem współpracuje gospodarstwo pana Jahnna (system leśno-pastwiskowy). W gospodarstwie praktykowany jest wypas bydła na pastwiskach z 3-letnimi nasadzeniami drzew orzechowych. W celu ochrony młodych nasadzeń, rolnik samodzielnie wykonał konstrukcje stanowiące osłonę dla drzew. Instytut Inagro na terenie pastwiska prowadzi badania i analizę gleby.

Odwiedziliśmy także gospodarstwo, z jednym z najstarszych w Europie systemów alejowych, m.in: znajduje się tam ponad 20 - letnia aleja drzew orzechowych. Gospodarstwo współpracuje z ILVO (Flanders Research Insritute for Agriculture, Fisheries and Food) prowadząc wspólne badania nad doborem gatunków drzew do systemów alejowych, stąd prezentacji gospodarstwa dokonał przedstawiciel ILVO. Badania obejmują uprawy zbóż z nasadzeniami drzew plonujących (wiśnie i kasztany jadalne).

Wizyta w gospodarstwach na terenie Niemiec

Drugi dzień rozpoczęliśmy od gospodarstwa ekologicznego Biolandhof, o powierzchni 75 ha upraw zielonych i 13 ha sadów owocowych. Na jego terenie prowadzony jest system leśno- pastwiskowy, z wypasem bydła rasy glan – gatunku typowego dla terenów zachodnich Niemiec. Jest to bydło żołędziowe, rasa zwierząt zagrożonych wyginięciem w regionie. Wypas bydła odbywa się w systemie rotacyjnym na różne pastwiska, w tym w systemie leśno-pastwiskowym. Nasadzenie to głównie drzewa owocowe w sadach łąkowych. Pozyskane owoce są przetwarzane na soki dostępne w sklepie przy gospodarstwie oraz w znanych sieciowych marketach.

Kolejne gospodarstwo ekologiczne Hof Lebensberg w Nadreii prowadzi zarówno szkółkę roślin, jak i uprawę warzyw i owoców. Na terenie gospodarstwa 30 ha gruntów jest w systemie rolnoleśnym jednak właściciele planują powiększenie tych obszarów. Utworzone nadadzenia drzew ( głownie orzechy i kasztany jadalne) powstały na terenach dawnych lasów co właściciele uznali za bardzo naturalne i korzystne dla krajobrazu. Nasadzenia drzew zostały przeprowadzone w systemie alejowym dla ułatwienia zbiorów zarówno z plonujących drzew a także z upraw warzywnych. W gospodarstwie praktykowana jest uprawa bezorkowa, aby zredukować ilość zabiegów agrotechnicznych w gospodarstwie. Głównym celem prowadzenia upraw w systemie rolnoleśnym jest zapewnienie optymalnych warunków dla upraw przy stale zmieniającym się klimacie. Ostatnia wizyta tego dnia odbyła się państwowej winnicy Badenii-Wirtembergii, która od 2019 roku wraz z Uniwersytetem Leśnym Rottenburg prowadzi badania nad możliwością wypasu owiec na obszarach winnic. Jest to nie tylko aspekt historyczny, gdyż w przeszłości owce w zimowe okresy przemieszczały się na tereny winnic gdzie miały łatwiej przetrwać trudne warunki ale także próba ograniczenia stosowania mechanicznych i chemicznych środków ograniczających wzrost niekorzystnej roślinności. Owce wprowadzane są na początku sezonu do maja, w okresie wzrostu pąków kwiatowych przepędzane z systemu by nie niszczyć roślin, powracają w okresie sierpnia i zostają aż do października a nawet dłużej przez okres zimy. Zwierzęta pomagają również w usuwaniu liści, regularnej praktyki w winnicach. Wykorzystywane są rasy owiec, które nie niszczą pędów i pni oraz nie sięgają do wierzchołków roślin (nie stają na dwóch nogach by je dosięgnąć) np. rasa bretońska o wysokości max. 20 cm. Ta forma jednoczesnej uprawy i wypasu w winnicy staje się coraz bardziej popularna w Badenii ale również w innych landach Niemiec. Prowadzenie takiego systemu upraw pozwoli ograniczyć stosowanie pestycydów, herbicydów i maszyn rolniczych, co na stromych zboczach stanowi duże zagrożenie. Takie rozwiązanie cieszą się coraz większym zainteresowaniem okolicznych rolników. Ostatni dzień wyjazdu studyjnego obejmował wizyty w gospodarstwach na terenie Szwajcarii. Wizyty rozpoczęto od gospodarstwa Eulenhof, które powstało w 1923 roku a od 1982 roku posiada certyfikat rolnictwa ekologicznego. Obecnie całkowita powierzchnia upraw to ponad 20 ha, gdzie prowadzone są w systemie ekologicznym różnorakie uprawy. Na terenie gospodarstwa prowadzona jest szkółka bylin, pasieka, oraz uprawa warzyw w systemach rolnoleśnych. Nasadzenia drzew są wykonane w systemach alejowych a miedzy nimi prowadzone są uprawy warzyw. Uzyskane plony są sprzedawane w ramach solidarnościowego projektu SoliLa, która zrzesza rolników wraz z konsumentami. Ponadto w gospodarstwie zadbano o zachowanie obszarów służących zachowaniu różnorodności biologicznej – zachowano pasy roślin miododajnych, zadrzewienia śródpolne oraz zawieszono budki lęgowe dla ptaków. Od 1992 roku w rakach Szkoły rolniczej (SchuB) uczniowi lokalnych szkół na wydzielonych poletkach prowadzą uprawy –począwszy od wysiewu i pielęgnacje a kończąc na zbiorze plonu. Kolejnym punktem programu było gospodarstwo Biohof Schär, które zostało założone w 1799 roku a od 1999 roku zostało przekształcone w gospodarstwo ekologiczne i rozpoczęto chów 2000 kur niosek - rasy Ross i Leghorn. Obecnie na około 120 arach znajduje się plantacja orzechów laskowych, gdzie w systemie rotacyjnym wypasane są kury nioski. Mobilne kurniki przesuwane są przesuwane co 2 tygodnie. Pomimo wolnego wybiegu kury są dokarmiane ekologiczną paszą. Aby ułatwić zbiory orzechów leszczyny prowadzone są na pniu, dzięki czemu można w prosty sposób przeprowadzić zbiór mechaniczny. Połączenie wypasu kur z produkcją orzechów laskowych pozwala na ograniczenie występowania szkodników uszkadzających dojrzewające orzech. Ostatnim punktem programu było Agroscope – centrum kompetencji w zakresie badań rolniczych, które jest powiązane z Federalnym Urzędem ds. Rolnictwa (FOAG). Agroscope wnosi znaczący wkład w zrównoważone rolnictwo i produkcję żywności oraz nienaruszone środowisko, pomagając w ten sposób poprawić jakość życia. Badania prowadzone są wzdłuż całego łańcucha wartości w rolnictwie i przemyśle spożywczym. Celem jest konkurencyjne i wielofunkcyjne rolnictwo, wysokiej jakości żywność zapewniająca zdrowe odżywianie i nienaruszone środowisko. Instytut badawczy koncentruje się na potrzebach swoich usługobiorców. Wyjazd studyjny odbył się w ramach operacji „ Innowacyjne praktyki rolnicze – agroleśnictwo” realizowanej w ramach Planu Operacyjnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich na lata 2022-2023 w zakresie Sieci na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich. Celem operacji było wspieranie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie poprzez zwiększenie świadomości producentów rolnych w zakresie zastosowań systemów rolnoleśnych i leśnopastwiskowych. Operacja miała na celu tworzenie sieci kontaktów między instytucjami naukowym, doradztwem rolniczym i producentami rolnymi.

Tekst:

Aleksandra Samoraj

MODR Warszawa