Nowoczesne sadownictwo Europy z bliska

Wyjazd studyjny - zorganizowany w dniach 19 - 22 lutego przez Mazowiecki Ośrodek Doradztwa Rolniczego - zgromadził trzydziestu sadowników z województwa mazowieckiego. Mieli oni okazję poznać najnowocześniejsze rozwiązania technologiczne, organizacyjne i marketingowe stosowane w jednym z najważniejszych regionów sadowniczych Europy - w rejonie Jeziora Bodeńskiego. 

Celem wyjazdu była wymiana doświadczeń, zdobycie wiedzy o innowacjach w produkcji owoców oraz zapoznanie się z praktykami prośrodowiskowymi, w tym wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii w gospodarstwach sadowniczych. Region Jeziora Bodeńskiego jest drugim co do wielkości obszarem produkcji jabłek w Niemczech. Łączna powierzchnia sadów w tym rejonie wynosi około 8000 ha. Obszar słynie z wysokiej kultury sadowniczej, silnych organizacji producenckich oraz zaawansowanych technologii przechowalniczych i marketingowych.

Obst vom Bodensee - przykład organizacji, która buduje siłę regionu

Jednym z najważniejszych punktów programu było spotkanie w grupie producenckiej Obst vom Bodensee - największej organizacji zajmującej się marketingiem i dystrybucją świeżych owoców deserowych w południowych Niemczech. Grupa zrzesza setki gospodarstw sadowniczych o łącznej powierzchni ok. 550 ha i odpowiada za kontrolę jakości, sortowanie, pakowanie oraz sprzedaż owoców do największych sieci handlowych w Niemczech i za granicę.

Podczas spotkania z Manuelą Heinrich - dyrektor zarządzającą organizacji, uczestnicy poznali historię i strukturę grupy oraz jej rolę w budowaniu marki regionalnej. W ramach systemu funkcjonują dwa podmioty - jeden odpowiedzialny za marketing i budowanie marki, drugi za sprzedaż. W skład struktur wchodzą m.in. organizacje producenckie z czterech regionów (m.in. Lindau i okręg Jeziora Bodeńskiego) oraz dwie duże spółdzielnie. Grupa odpowiada przede wszystkim za handel detaliczny. Niewielka część produkcji trafia do sieci takich jak Netto, natomiast kluczowym partnerem handlowym jest Edeka, która jako jedyna sieć może sprzedawać jabłka pod marką grupy. Organizacja koncentruje się wyłącznie na sprzedaży świeżych jabłek - nie prowadzi przetwórstwa.

Zdarza się, że inni producenci kupują od nich owoce do przetworzenia, jednak sama grupa nie rozwija tego segmentu. Podkreślano, że sukces Obst vom Bodensee opiera się na jednolitych standardach jakości, silnym marketingu, rozpoznawalnej marce oraz profesjonalnym zarządzaniu logistyką. Ważnym elementem działalności grupy jest również ścisła współpraca z producentami i inwestowanie w ekologiczne oraz zrównoważone technologie.

Podczas dyskusji zwrócono uwagę na zmieniające się preferencje konsumentów. Spożycie jabłek w Niemczech spada, m.in. z powodu rosnącej popularności innych owoców: awokado, malin czy winogron. W tej sytuacji rośnie znaczenie odmian klubowych (np. Pink Lady czy Kanzi), podczas gdy sprzedaż odmian standardowych systematycznie maleje.

Uczestnicy wyjazdu mieli możliwość rozmowy z Ulrichem Hellwege, dyrektorem zarządzającym Marktgemeinschaft Bodenseeobst (MaBo), jednej z największych organizacji producentów owoców w Niemczech. MaBo odpowiada za produkcję, kontrolę jakości i organizację podaży owoców, które następnie trafiają do Obst vom Bodensee Marketing GmbH. Podczas spotkania omówiono systemy kontroli jakości i certyfikacji, zasady współpracy z producentami oraz działania na rzecz stabilizacji rynku. Niemieccy partnerzy podkreślali, że siła regionu wynika z integracji – producenci, organizacje i centra badawcze działają wspólnie, tworząc spójny system, który pozwala skutecznie konkurować na rynku europejskim.

W trakcie spotkań przedstawiono również projekt FAIRDI – Der Apfel der Zukunft, którego celem jest wprowadzanie nowych standardów produkcji sadowniczej w zakresie ochrony środowiska, odpowiedzialności społecznej oraz stabilności ekonomicznej gospodarstw. Inicjatywa ta powstała w ramach współpracy organizacji sadowniczych regionu Jeziora Bodeńskiego i jest wspólnym przedsięwzięciem producentów oraz instytucji takich jak Marktgemeinschaft Bodenseeobst (MaBo), Württembergische Obstgenossenschaft (WOG) oraz ośrodka badawczego Kompetenzzentrum Obstbau Bodensee (KOB).

Projekt zakłada przede wszystkim ograniczenie zużycia wody oraz środków ochrony roślin w produkcji sadowniczej, a także zwiększenie stabilności ekonomicznej gospodarstw poprzez wdrażanie bardziej efektywnych i odpornych systemów uprawy. Ważnym elementem programu jest również wprowadzanie nowych odmian jabłoni o niższych wymaganiach środowiskowych, takich jak odmiana „Mamut”, która charakteryzuje się mniejszym zapotrzebowaniem na wodę oraz środki ochrony roślin. Wszystkie te działania mają prowadzić do budowania bardziej zrównoważonego modelu produkcji sadowniczej, który łączy wysoką jakość owoców z troską o środowisko naturalne oraz długoterminową opłacalnością gospodarstw.

Wizyta w gospodarstwie Martina Nüberlinga – praktyczne spojrzenie na sadownictwo regionu

Gospodarstwo sadownicze Martina Nüberlinga, członka grupy producenckiej prowadzone jest od XV wieku. Początkowo utrzymywano tam bydło, a od 1970 roku skoncentrowano się na produkcji owoców. Struktura gospodarstwa obejmuje 22 ha upraw, największą powierzchnię zajmują sady jabłoniowe – 14 ha, na których uprawianych jest około 20 odmian jabłek. Oprócz tego w gospodarstwie znajduje się 5 ha sadów gruszowych, 1 ha czereśni oraz 1,5 ha plantacji truskawek. Gospodarz oprowadził uczestników po swoich sadach, pokazując różne typy nasadzeń, systemy prowadzenia drzew oraz rozwiązania techniczne stosowane w codziennej produkcji. Uczestnicy mogli zobaczyć nowoczesne systemy nawadniania i fertygacji, oraz sposób organizacji pracy w gospodarstwie, które od lat współpracuje z grupą producencką i funkcjonuje według jej standardów jakości.

Na zapleczu gospodarstwa znajdują się komory przechowalnicze, sortownia oraz infrastruktura techniczna pozwalająca utrzymać wysoką jakość owoców przez cały sezon. Gospodarstwo należy do grupy producenckiej, ale do sprzedaży w jej ramach przeznacza tylko trzy odmiany. Pozostała produkcja trafia do sprzedaży bezpośredniej, która – jak podkreślał właściciel – jest znacznie bardziej opłacalna. W ramach współpracy z grupą producencką sadownik otrzymuje około 0,35 euro za kilogram jabłek klasy A, natomiast w sprzedaży detalicznej w swoim sklepie uzyskuje cenę sięgającą nawet 2,5 euro za kilogram.

Rodzina Nüberling prowadzi własny sklep, w którym oferuje świeże jabłka, soki i przetwory oraz destylaty a także niektóre produkty partnerskie, dodatkowo umożliwia zamawianie produktów przez paczkomat, co jest w Niemczech coraz popularniejszym rozwiązaniem. Wizyta w gospodarstwie była cenną okazją do rozmowy z praktykiem, który na co dzień mierzy się z podobnymi wyzwaniami co polscy sadownicy.

Kompetenzzentrum Obstbau Bodensee - fotowoltaika nad sadami i badania przyszłości

Jednym z najbardziej inspirujących punktów wyjazdu była wizyta w Kompetenzzentrum Obstbau Bodensee (KOB) w Ravensburgu – specjalistycznym ośrodku badawczo-doradczym dla sadownictwa w regionie Jeziora Bodeńskiego. Uczestników przyjął dr Ulrich Mayr, kierownik działu Centrum Ochrony Odmian, który przedstawił zakres badań prowadzonych w instytucie oraz najważniejsze kierunki rozwoju nowoczesnego sadownictwa.

Mazowieccy sadownicy oglądali część doświadczalną ośrodka. Znajduje się tam kolekcja około 200 odmian jabłoni oraz poletka badawcze służące do analizowania różnych aspektów produkcji sadowniczej. Na polach doświadczalnych bada się m.in. przebieg dojrzewania owoców, reakcję drzew na różne warunki uprawy oraz wpływ nowych technologii na plonowanie i jakość jabłek.

Ośrodek uruchomił w 2021 roku instalację agrofotowoltaiczną nad koronami drzew jabłoni. Pozwala to na jednoczesne wykorzystanie tej samej powierzchni gruntów do produkcji owoców oraz energii elektrycznej. Badacze starają się tak zaprojektować konstrukcję paneli fotowoltaicznych, aby mogły one spełniać funkcję podobną do siatek przeciwgradowych, czyli ograniczać ryzyko związane z warunkami atmosferycznymi przy możliwie niewielkich stratach światła docierającego do drzew. W regionie Jeziora Bodeńskiego około 6000 hektarów sadów znajduje się obecnie pod siatkami przeciwgradowymi, dlatego znalezienie rozwiązania, które mogłoby jednocześnie produkować energię i chronić drzewa, jest dla producentów szczególnie interesujące.

W trakcie badań analizowany jest wpływ zacienienia na plonowanie i jakość owoców oraz sprawdzane jest, które odmiany najlepiej radzą sobie w warunkach uprawy „pod panelami”. Jak podkreślali naukowcy, nie każda odmiana jabłoni nadaje się do takiego systemu produkcji. Wstępne obserwacje wskazują, że plonowanie pod panelami jest obecnie o około 15% niższe niż w sadach zabezpieczonych tradycyjną siatką przeciwgradową, co wynika głównie z ograniczonego dostępu światła. Owoce rosną tam nieco mniejsze, a dojrzewanie jest opóźnione średnio o około tydzień, jednak część z nich osiąga wyższą cenę rynkową dzięki lepszej jakości skórki i mniejszej liczbie uszkodzeń słonecznych.

Doktor Ulrich Mayr przedstawił także szerszy kontekst wykorzystania agrofotowoltaiki w sadownictwie. Badania wskazują, że instalacje nad sadami mogą obniżać temperaturę owoców i ograniczać występowanie oparzeń słonecznych, zmniejszać straty wody w glebie, poprawiać mikroklimat sadu oraz redukować ślad węglowy gospodarstwa. Równocześnie wytwarzana energia może zasilać infrastrukturę gospodarstw, w tym chłodnie do przechowywania jabłek, co pozwala znacząco ograniczyć koszty energii. Znaczna część kosztów inwestycji związana jest z konstrukcją nośną, dlatego w ośrodku prowadzone są badania nad rozwiązaniami pozwalającymi ją uprościć i obniżyć koszty budowy. Testowane są także moduły ruchome, które ustawiają się względem kierunku słońca – dzięki temu mogą zwiększyć produkcję energii nawet o około 20%, choć jednocześnie podnoszą koszt całej instalacji.

Prace prowadzone w KOB pokazują, że agrofotowoltaika może w przyszłości stać się ważnym elementem nowoczesnego sadownictwa, łącząc produkcję owoców z wytwarzaniem energii odnawialnej. Choć technologia ta wciąż jest w fazie badań i wymaga dalszych udoskonaleń, rozwija się w Niemczech bardzo dynamicznie i w przyszłości może znaleźć zastosowanie także w polskich gospodarstwach sadowniczych.

Targi Fruchtwelt Bodensee 2026 - europejskie centrum innowacji sadowniczych

W dniach 20 – 22 lutego uczestnicy wyjazdu dwukrotnie odwiedzili targi Fruchtwelt Bodensee - jedno z najważniejszych wydarzeń branży sadowniczej w Europie, które od lat przyciąga producentów owoców, dostawców technologii, firmy handlowe oraz instytucje naukowe. Tegoroczna edycja zgromadziła około 350 wystawców prezentujących najnowsze rozwiązania z zakresu sadownictwa, ogrodnictwa, technologii rolniczych oraz destylacji owoców, co czyni targi wydarzeniem porównywalnym pod względem skali i różnorodności do największych imprez branżowych organizowanych w Polsce, takich jak TSW.

Na stoiskach można było zobaczyć szeroką gamę innowacyjnych maszyn i urządzeń, które coraz śmielej wkraczają do europejskich sadów. Duże zainteresowanie wzbudzały roboty do zbioru owoców, zarówno autonomiczne, jak i półautomatyczne, wyposażone w systemy wizyjne i chwytaki dostosowane do delikatnych owoców. Prezentowano również roboty do prac pielęgnacyjnych, w tym do cięcia, podcinania i utrzymania międzyrzędzi, co pokazuje, jak dynamicznie rozwija się automatyzacja w sadownictwie.

Wiele uwagi przyciągały także drony wykorzystywane do monitoringu sadów. Firmy prezentowały modele przeznaczone do oceny kondycji drzew, wykrywania chorób i szkodników, analizy wilgotności gleby oraz tworzenia map precyzyjnego nawożenia. Drony wyposażone w kamery multispektralne i termowizyjne stają się w Niemczech standardowym narzędziem wspierającym decyzje produkcyjne, a ich zastosowanie w praktyce było jednym z najczęściej omawianych tematów na stoiskach technologicznych.

Dużym zainteresowaniem cieszyły się również systemy agrofotowoltaiczne, które w regionie Jeziora Bodeńskiego rozwijają się wyjątkowo dynamicznie. Producenci prezentowali różne typy paneli montowanych nad sadami – od konstrukcji stałych po systemy ruchome, automatycznie dostosowujące kąt nachylenia do warunków pogodowych.

Wielu wystawców oferowało nowoczesne siatki przeciwgradowe, przeciwdeszczowe i przeciw owadom, a także systemy konstrukcyjne do ich montażu. Prezentowano również innowacyjne rozwiązania do ochrony przed przymrozkami, w tym mobilne nagrzewnice, systemy zraszania antyprzymrozkowego oraz technologie oparte na cyrkulacji powietrza. Były też zaawansowane systemy nawadniania, czujniki glebowe, stacje pogodowe oraz oprogramowanie do zarządzania gospodarstwem, co pokazuje, jak duży nacisk kładzie się dziś na precyzyjne rolnictwo.

Dużo miejsca poświęcono również odmianom jabłek, w tym odmianom klubowym, które w Niemczech odgrywają coraz większą rolę w budowaniu wartości rynkowej owoców. Na stoiskach można było spróbować nowych odmian, poznać ich wymagania uprawowe oraz dowiedzieć się, jakie strategie marketingowe stosują europejskie grupy producenckie, aby wyróżnić swoje produkty na rynku.

Targi były dla uczestników wyjazdu okazją do spotkań z przedstawicielami firm, z którymi współpracują na co dzień w Polsce. Niektórzy sadownicy mieli możliwość porozmawiać ze swoimi dostawcami systemów przeciwgradowych, maszyn sadowniczych czy technologii nawadniania, co pozwoliło im omówić nowe rozwiązania, porównać oferty i zapoznać się z kierunkiem rozwoju produktów, które już znają z własnych gospodarstw.

Wymiana doświadczeń z niemieckimi sadownikami

Podczas wizyt i targów wielokrotnie dochodziło do spontanicznych rozmów z niemieckimi sadownikami, którzy chętnie pytali o sytuację polskiego rynku. Interesowały ich koszty pracy i dostępność pracowników sezonowych, opłacalność produkcji jabłek w Polsce, ceny skupu i możliwości eksportowe. Wielu z nich podkreślało, że mimo różnic organizacyjnych wyzwania są podobne: rosnące koszty energii, presja sieci handlowych, zmiany klimatyczne i konieczność inwestowania w nowe technologie.

Znaczenie wyjazdu dla mazowieckich sadowników

Wyjazd studyjny spełnił wszystkie zakładane cele i stał się dla uczestników okazją do porównania polskiego sadownictwa z jednym z najlepiej zorganizowanych regionów Europy. Wielu sadowników podkreślało, że pod względem technologii produkcji, standardów prowadzenia sadów czy jakości owoców Polska nie ustępuje już Niemcom. Różnice, które jeszcze kilkanaście lat temu były wyraźne, dziś praktycznie zniknęły.

Wyjazd uwidocznił jednak także te elementy, w których polskie sadownictwo wciąż ma pole do rozwoju. Najczęściej wskazywano na organizację rynku, współpracę producentów oraz konsekwentne wdrażanie nowych odmian, zwłaszcza klubowych, które w Niemczech są ważnym narzędziem budowania wartości produktu. Uczestnicy zwracali uwagę, że niemieckie grupy producenckie działają bardziej spójnie i długofalowo, szczególnie w zakresie marketingu i budowania marki regionalnej.

Istotnym wnioskiem była również obserwacja, że niemieckie gospodarstwa szybciej wdrażają rozwiązania związane ze zrównoważonym rozwojem – zwłaszcza w zakresie energii odnawialnej, agrofotowoltaiki i systemów ograniczających wpływ produkcji na środowisko

Sadownicy zgodnie podkreślali, że w ostatnich latach polskie gospodarstwa poczyniły ogromny postęp – poprawił się dobór odmian, wyposażenie techniczne, baza przechowalnicza oraz jakość produkowanych owoców. Wyjazd potwierdził, że polscy producenci nie mają powodów do kompleksów, a ich największym wyzwaniem na przyszłość jest dalsze wzmacnianie współpracy i wspólnego działania na rynku.

Wyjazd studyjny odbył się w ramach operacji własnej „Innowacyjne rozwiązania w sadownictwie” w ramach Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich+ (KSOW+) wpisanej do Planu Operacyjnego 2026, finansowanej ze środków Unii Europejskiej w ramach Schematu II Pomocy Technicznej „Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich+” Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej, realizowanej przez Mazowiecki Ośrodek Doradztwa Rolniczego z siedzibą w Warszawie. Instytucja Zarządzająca Planem Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Celem operacji jest wymiana doświadczeń oraz zdobycie i upowszechnienie wiedzy na temat nowoczesnych technologii, organizacji produkcji i marketingu w sektorze sadowniczym oraz rozwiązań prośrodowiskowych (w tym odnawialnych źródeł energii). Celem operacji jest również wsparcie wdrażania Interwencji 13.2 oraz 13.6.